Nederlandse industrie op een kruispunt: AI-revolutie vereist investeringsspurt

De Nederlandse maakindustrie staat bekend om haar innovatiekracht en efficiëntie, maar op het gebied van kunstmatige intelligentie (AI) dreigt de sector de aansluiting met de internationale top te verliezen. Hoewel de adoptie van AI in 2025 sneller steeg dan in andere sectoren, maakt nog steeds slechts één op de vijf producenten actief gebruik van deze technologie. AI kan de jaarlijkse productiviteitsgroei van werknemers met wel 3 procentpunten verhogen.

Dit blijkt uit de analyse die Edse Dantuma  van ING heeft gemaakt en samengevat  is in het rapport Nederlandse Industrie laat veel AI-kansen liggen. Terwijl omringende landen zoals België en Denemarken voorop lopen, blijft de reële waarde van het Nederlandse industriële software-kapitaal krimpen. Om concurrerend te blijven, is een radicale omslag in investeringen en mindset noodzakelijk.

Grote bedrijven zetten AI drie keer vaker in dan de kleinere

De paradox: snellere adoptie, maar achterblijvende investeringen

Op het eerste gezicht lijkt het goed te gaan: in 2025 heeft de industrie de AI-kloof met andere bedrijfstakken gedicht, waarbij 18% van de bedrijven minimaal één AI-toepassing gebruikt. Toch schetst dit een vertekend beeld. De software-investeringen in de industrie groeien namelijk slechts half zo snel als de totale industriële investeringen. Sterker nog, de reële waarde van het software-kapitaal in de sector is de afgelopen vijf jaar met 7,5% afgenomen, terwijl er landelijk juist sprake was van een groei van 8,5%. Vooral kleinere bedrijven blijven achter; grotere industriebedrijven zetten AI drie keer vaker in dan hun kleinere tegenhangers. Internationale concurrenten in Noordwest-Europa en de VS ontplooien massaal nieuwe AI-initiatieven en hiermee vergroten ze hun voorsprong vergroten.

Drempels voor implementatie

De redenen voor deze aarzelende houding zijn divers. Ten eerste is er bij veel bedrijven sprake van een ontoereikende digitale basis. Zonder goed ontsloten en gestructureerde data hebben AI-systemen simpelweg geen brandstof om op te draaien. Daarnaast kampen maakbedrijven met een nijpend gebrek aan de juiste kennis en kunde. De vijver van IT-specialisten is nagenoeg leeg, en het bestaande personeel is vaak primair werktuigbouwkundig georiënteerd.

Kosten spelen in het mkb ook een rol

Ook de kosten en onzekere opbrengsten spelen een rol, zeker voor het mkb. De introductie van AI gaat vaak gepaard met de zogeheten ‘J-curve’: een tijdelijke daling van de prestaties voordat de vruchten van de investering kunnen worden geplukt. “Industriebedrijven hebben veel te winnen bij een succesvolle inzet van AI. Zij doen er goed aan een pragmatische aanpak te kiezen. Begin klein en haal waar nodig expertise van buiten,” adviseert Gert Jan Braam, Sectorbanker Industry bij ING.

De noodzaak: productiviteit en personeelsschaarste

Waarom is een versnelling dan toch zo urgent? De belangrijkste redenen zijn de noodzakelijke productiviteitswinst en de aanhoudende krapte op de arbeidsmarkt. AI kan de jaarlijkse productiviteitsgroei van werknemers met wel 3 procentpunten verhogen. Dit is cruciaal in een wereld waarin de vraag naar “high-mix, low-volume” productie toeneemt, wat vraagt om autonomere en flexibelere processen. Bovendien is AI een essentieel wapen tegen personeelstekorten. Door repetitieve en minder populaire taken te automatiseren, kan de schaarse menselijke capaciteit worden ingezet voor de ontwikkeling van nieuwe producten en processen. AI fungeert hierbij niet als vervanger, maar als ondersteuner die het werk lichter, veiliger en interessanter maakt.

De gevolgen van stilstand: Innovatie van het maakproces

Als de Nederlandse industrie niet harder inzet op de innovatie van het maakproces, zijn de gevolgen op de middellange termijn groot. Bedrijven die AI wél succesvol implementeren, presteren aantoonbaar beter dan hun concurrenten op het gebied van marktaandeel en efficiëntie .De grootste kansen liggen niet alleen in het kernproces van het produceren zelf – dat vaak al ver geautomatiseerd is – maar juist in de processen daar omheen. Denk aan de integratie van IT- en OT-systemen, autonoom intern transport en slimme kwaliteitscontroles via computer vision. Wie deze stap overslaat, riskeert een blijvende achterstand in een sector waar schaalvergroting en digitale transformatie de nieuwe norm zijn.

Zoals een van de gesproken koplopers uit de industrie het samenvat: “Niet algoritmen moeten centraal staan, maar data, integratie, mensen en governance”. Het is tijd dat de Nederlandse industrie de focus verlegt van hardware naar een geïntegreerde aanpak waarin software en AI de drijvende krachten zijn.

Bron: ING Sector Banking (2026). Nederlandse Industrie laat veel AI-kansen liggen.